ایرانیان از دیرباز فرارسیدن فصل بهار و بیداری طبیعت را با برگزاری جشن‌های باشکوهی گرامی می‌دارند. چهارشنبه‌سوری یکی از مهم‌ترین و محبوب‌ترینِ این جشن‌ها محسوب می‌شود. خانواده‌ها در غروب آخرین سه‌شنبه سال خورشیدی، دور هم جمع می‌شوند، آتش می‌افروزند و تاریکی و سرمای زمستان را با نور و گرمای آتش جایگزین می‌کنند. این جشن نمادین، پاکیزگی روح و جسم را پیش از آغاز سال نو به ارمغان می‌آورد و مردم را برای ورود به نوروز آماده می‌کند.

تاریخچه و ریشه‌های باستانی چهارشنبه‌سوری

پژوهشگران و مورخان، ریشه جشن چهارشنبه‌سوری را در آیین‌های ایران باستان جستجو می‌کنند. ایرانیان باستان برای عناصر چهارگانه طبیعت، به ویژه آتش، احترام بسیار زیادی قائل بودند. آن‌ها آتش را نماد پاکی، روشنایی، زندگی و مظهر خداوند در روی زمین می‌دانستند.

پیوند با آیین‌های پایان سال (فروردگان)

در تقویم ایران باستان، روزهای هفته به شکل امروزی وجود نداشت، بلکه مردم هر روزِ ماه را با نام خاصی صدا می‌زدند. ایرانیان باستان در پنج روز پایانی سال، جشنی به نام «فروردگان» یا «پنجه» را برگزار می‌کردند. آن‌ها باور داشتند که در این روزها، ارواح درگذشتگان به زمین و به خانه خانواده‌های خود بازمی‌گردند. مردم برای راهنمایی این ارواح و استقبال از آن‌ها، بر بام خانه‌ها آتش روشن می‌کردند. این آتش‌افروزی به مرور زمان تکامل یافت و بنیان جشن پایان سال را شکل داد.

شکل‌گیری چهارشنبه‌سوری پس از ورود اسلام

پس از ورود اسلام به ایران و تغییر سیستم تقویم، ایرانیان روزهای هفته را وارد گاه‌شماری خود کردند. اعراب روز چهارشنبه را روزی شوم و نحس می‌دانستند. ایرانیان برای دفع این شومی و نحسی، سنت باستانی آتش‌افروزیِ پایان سال را به شبِ آخرین چهارشنبه سال (غروب سه‌شنبه) منتقل کردند. واژه «سوری» نیز در زبان فارسی به معنای «سرخ» است که مردم آن را مستقیماً به رنگ آتش و نماد شادی و سرزندگی ربط می‌دهند.

آداب و رسوم اصلی جشن چهارشنبه‌سوری

مردم در نقاط مختلف ایران، چهارشنبه‌سوری را با خرده‌فرهنگ‌ها و آداب متفاوتی برگزار می‌کنند، اما چند رسم اصلی وجود دارد که تقریباً همه خانواده‌های ایرانی آن‌ها را به جا می‌آورند.

بوته‌افروزی و پریدن از روی آتش

اصلی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین رسم این شب، افروختن آتش است. جوانان و بزرگسالان پیش از غروب آفتاب، بوته‌های خشک را در حیاط خانه یا کوچه و خیابان جمع‌آوری می‌کنند و آن‌ها را آتش می‌زنند. سپس افراد خانواده به ترتیب از روی این آتش می‌پرند و در حین پریدن، جمله معروف «زردی من از تو، سرخی تو از من» را با صدای بلند می‌خوانند. مردم با این کار، به صورت نمادین از آتش می‌خواهند که بیماری، رنگ‌پریدگی و مشکلات (زردی) آن‌ها را بگیرد و در عوض، سلامتی، شادابی و قدرت (سرخی) خود را به آن‌ها ببخشد.

مراسم قاشق‌زنی

قاشق‌زنی یکی از جذاب‌ترین رسوم این شب به شمار می‌رود که کودکان و نوجوانان آن را با هیجان زیادی اجرا می‌کنند. در این رسم، دختران و پسران جوان چادری بر سر می‌اندازند تا چهره خود را بپوشانند. آن‌ها سپس به درِ خانه همسایه‌ها می‌روند و با قاشق بر روی کاسه یا قابلمه‌ای فلزی می‌کوبند. صاحب‌خانه با شنیدن این صدا، به درِ خانه می‌آید و در کاسه آن‌ها آجیل، شیرینی، شکلات یا پول نقد می‌ریزد. جامعه‌شناسان این رسم را نمادی از بازدید ارواح درگذشتگان می‌دانند که چهره خود را پوشانده‌اند و از بازماندگان هدیه دریافت می‌کنند.

فال‌گوشی و گره‌گشایی

دختران جوان و کسانی که آرزو یا نیتی در دل دارند، در شب چهارشنبه‌سوری بر روی نیتِ خود تمرکز می‌کنند. آن‌ها سپس در گذرگاه‌ها یا سر چهارراه‌ها می‌ایستند و به صحبت‌های عابران یا همسایگان گوش می‌دهند. اگر آن‌ها اولین کلماتی که می‌شنوند مثبت و شاداب باشد، نتیجه می‌گیرند که آرزویشان برآورده خواهد شد. اما اگر سخنان تلخ یا منفی بشنوند، رسیدن به خواسته خود را در سال جدید دشوار می‌پندارند.

کوزه‌شکنی برای دفع بلا

ایرانیان در گذشته باور داشتند که کوزه‌های سفالی، تمام بدی‌ها و بلاهای سال را به خود جذب می‌کنند. به همین دلیل، در شب چهارشنبه‌سوری، مردم کوزه‌های سفالی کهنه و قدیمی خود را از بالای پشت‌بام به پایین پرتاب می‌کردند و آن‌ها را می‌شکستند. آن‌ها با این کار، بدیمنی و انرژی‌های منفی سال گذشته را از بین می‌بردند و سال جدید را با ظروف تازه و انرژی مثبت آغاز می‌کردند.

تهیه و مصرف آجیل مشکل‌گشا

خانواده‌های ایرانی در این شب، نوعی آجیل مخصوص و شیرین را تهیه می‌کنند که به «آجیل مشکل‌گشا» یا «آجیل چهارشنبه‌سوری» معروف است. زنان خانواده این آجیل را که معمولاً ترکیبی از پسته، بادام، فندق، کشمش، نخودچی و توت خشک است، آماده می‌کنند. بزرگان خانواده سپس این آجیل را بین اعضا تقسیم می‌کنند. مردم باور دارند که خوردن این آجیل، کینه‌ها را از دل می‌شوید، مهربانی را افزایش می‌دهد و مسیر حل مشکلات را در سال آینده هموار می‌کند.

چهارشنبه‌سوری در دوران معاصر

جامعه ایرانی در دهه‌های اخیر، تغییرات چشمگیری را در نحوه برگزاری چهارشنبه‌سوری ایجاد کرده است. متأسفانه، برخی از افراد به جای روشن کردن آتش‌های کوچک و ایمن، مواد محترقه و ترقه‌های خطرناک را به کار می‌گیرند. این تغییر رویه، هر ساله حوادث و آسیب‌های جسمی متعددی را به همراه می‌آورد و چهره شاداب این جشن باستانی را مخدوش می‌کند. با این حال، بسیاری از خانواده‌های اصیل ایرانی و فعالان فرهنگی تلاش می‌کنند تا با احیای رسوم قدیمی مانند قاشق‌زنی، دورهمی‌های خانوادگی و شاهنامه‌خوانی در کنار آتش، اصالت و زیبایی این جشن را حفظ کنند و آن را به صورت ایمن به نسل‌های آینده آموزش دهند.

نتیجه‌گیری

جشن چهارشنبه‌سوری تنها یک دورهمی ساده یا بهانه‌ای برای روشن کردن آتش نیست؛ بلکه این جشن آینه‌ای تمام‌نما محسوب می‌شود که فرهنگ، باورها و روانشناسی قوم ایرانی را به تصویر می‌کشد. ایرانیان از طریق اجرای این آیین‌های باستانی، همبستگی اجتماعی خود را تقویت می‌کنند، به طبیعت و عناصر آن احترام می‌گذارند و با امید و انرژی مثبت به استقبال سال جدید می‌روند. ما می‌توانیم با شناخت دقیق تاریخچه و ترویج اجرای ایمن این آداب و رسوم، این میراث ارزشمند فرهنگی را زنده نگه داریم و پیام شادی، پاکی و روشنایی آن را به نسل‌های آینده منتقل کنیم.ری را در سعدیه یا حافظیه می‌گذرانند. آنها آب حوض را به سر و روی خود میریزند و اعتقاد دارند. با این کار بدی را دفع می‌کنند.

مجله خبری هاروین مارکت